Helleńska koroplastyka

TL;DR - Helleńska koroplastyka w pigułce – antyczna ceramika grecka

• W epoce hellenistycznej ogromną popularność zdobyły niewielkie, gliniane figurki z terakoty, pełniące funkcję estetycznych ozdób domowych.

• Rzemieślnicy, nazywani koroplastami, rozwinęli technikę odlewania wieloformowego, a centrum tej sztuki stało się miasto Tanagra.

• Figurki przedstawiały w dużej mierze zwykłe kobiety w codziennych, dynamicznych pozach, z niesamowitą precyzją oddając mimikę oraz układ ubrań.

• Użycie angoby i ręcznej polichromii sprawiało, że produkowane seryjnie przedmioty stawały się autentycznymi arcydziełami antycznego rzemiosła.

Czym różni się monumentalna rzeźba grecka od domowych ozdób z terakoty?

Któż nie widział nigdy starożytnych greckich posągów, lub częściej ich rzymskich kopii, kutych w marmurze lub odlewanych w brązie? Jeśli nie w muzeum, to przynajmniej w podręczniku gdzie olśniewają bogowie i boginie, herosi, bohaterowie, sportowcy. Dostojni, piękni – idealni.

Nie mogli być inni, byli wszak wzorem nie tylko urody. Ich wyobrażenia ustawiano w świątyniach, na agorach, w portykach, innymi słowy w miejscach publicznych, gdzie podziwiał je każdy. Rzeźba była wszechobecna. Oczywiście te ustawiane na postumentach posągi były raczej okazałe.

Jakie figurki ceramiczne zdobiły mieszkania w epoce hellenizmu?

W okresie hellenizmu, to znaczy w ostatnich czterech wiekach przed naszą erą, niezwykle popularne stały się niewielkie, rzadko przekraczające 30 cm wysokości, figurki terakotowe. Można powiedzieć, że były to... bibeloty, dekorujące mieszkania.

Nieduże, gliniane więc tanie i łatwo dostępne. Nic dziwnego zatem, że kiedyś pełno ich było w domach wokół basenu Morza Śródziemnego a nawet Czarnego, wszędzie gdzie docierała kultura grecka. Kiedyś, bo potem uległy całkowitemu zapomnieniu.

Gdzie odkryto starożytne warsztaty greckich koroplastów?

Dopiero w roku 1870 odkryto pierwsze figurki w Tanagrze w Beocji, gdzie w okresie hellenizmu działało sporo warsztatów koroplastów, jak nazywano ich wytwórców. Najpewniej przejęli oni wzory i styl z leżących nie tak daleko Aten.

Z Tanagry figurki rozeszły się do Azji Mniejszej gdzie nie tylko były kupowane, ale też wyrabiane masowo w organizowanych licznie warsztatach. Spośród wielu ośrodków najsłynniejszy był w Myrinie, gdzie archeolodzy odkryli sporo dzieł.

W jaki sposób odlewano i ozdabiano antyczną terakotę z gliny?

Mimo ogromnej ilości warsztatów styl figurek był podobny. Wynikało to nie tylko z naśladownictwa Tanagry, ale głównie z importu i handlu formami odlewniczymi. Figurki odciskano z dwóch albo i więcej form, łączono i dokładnie wykańczano ręcznie.

Potem pobielano angobą i wypalano. Wtedy dopiero polichromowano a niekiedy też pozłacano. Dzięki stosowaniu kilku form uzyskiwano swobodną kompozycję, rozmaitość póz i gestów. Ich bogactwo jest wręcz niebywałe.

Kogo najczęściej uwieczniano w glinianych formach statuetek?

Figurki przedstawiają przede wszystkim kobiety. Oczywiście boginie, najczęściej Afrodytę lub Nike, ale w przeważającej większości zwykłe kobiety. Zwykłe, gdyż obok niewątpliwych dam także piastunki z dziećmi, gospodynie domowe, tancerki.

W rękach trzymają wachlarze, jabłka, lusterka, bawią się ptaszkiem, poprawiają sandał, grają na instrumentach, roześmiane, zamyślone, znudzone. Pełne życia i ruchu. Nagie bądź spowite w szaty, układające się w liczne fałdy.

Bo też przyznać trzeba, że strój grecki jak żaden inny stwarzał możliwości modelowania bryły, drapowania tkanin. Greczynka w sukni zwanej peplosem, otulona płaszczem, a właściwie wielkim szalem, była wdzięczną modelką.

Oto kobieta wysmukła (wedle praksytelesowskich proporcji) stoi w kontrapoście, z lekko przechyloną, misternie ufryzowaną głową. Jedną rękę wsparła na biodrze, drugą unosi ku brodzie jakby zastanawiając się co dalej.

Ta niby zwyczajna poza pozwala tak uformować draperie szaty, że zda się iż delikatna tkanina żyje swoim życiem, jednocześnie podkreślając skryte pod nią ciało, jego krągłości i wypukłości.

Kto by pomyślał, że charakterystyczna, zwykła acz nieco kokieteryjna, kobieca poza daje rzeźbiarzowi tyle możliwości uformowania bryły. Tak rzeźbi prawdziwy artysta, bo też te terakotowe figurki bywają autentycznymi dziełami sztuki.

Dlaczego ceramiczne figurki z Tanagry są pełne ruchu i dynamiki?

Kiedy indziej tancerka, krocząc zamaszyście, z rękami uniesionymi ku górze, ledwo dotyka stopami ziemi. Jej szata furkocze i faluje dynamicznie, girlandami fałd kreśli w powietrzu zawijasy, bo „wiatr też wyrzeźbiłem” jak by strawestował Gałczyńskiego rzeźbiarz, gdyby go znał.

Dla tych tanagryjskich rzeźb właśnie charakterystyczny jest właśnie ruch, dynamika, niejaka barokowość ujęcia. Nawet kobieta siedząca – a to oprze się na ręce, a to założy nogę na nogę – jest jakby zatrzymana w ruchu.

Przy tym fałdy odzienia niezmiennie tworzą wyszukany, dekoracyjny, bujny ornament, podkreślający ekspresję figurki. Jednak artystyczny wyraz zawdzięcza ona w dużym stopniu także mimice twarzy. Mimo niewielkich rozmiarów te twarze są żywe.

Terakotowe figurki umownie (acz niesłusznie) nazywane Tanagryjkami ukazują całą plejadę postaci bliskich nam, bo prawdziwych. Te najlepsze uformowane są kunsztownie - ale dynamicznie, zwyczajnie - ale z wdziękiem, śmiało – ale z czułością. Po prostu mistrzowsko.

Często zadawane pytania (FAQ) – Helleńska koroplastyka

Kim byli starożytni koroplaści? Koroplaści byli rzemieślnikami w świecie antycznym, którzy wyspecjalizowali się w pracy z gliną – tworzyli i wypalali terakotowe formy. Sama nazwa ma grecki rodowód i odnosi się do "modelujących w glinie dziewczęta", co idealnie odzwierciedla zarówno popularną tematykę ich prac, jak i wyjątkowy rzemieślniczy kunszt ukryty w drobnych formach.

Jak technicznie powstawały antyczne 'Tanagryjki'? Sukces tej formy tkwił w optymalizacji pracy. Figurki odciskano w kilku oddzielnych, rzeźbionych formach odlewniczych. Poszczególne elementy sklejano ze sobą wciąż wilgotną gliną i gładzono ich połączenia, zapewniając tym samym różnorodność układów ciał. Przed wypaleniem całość często pokrywano angobą (szlachetną warstwą glinianą), by docelowo ręcznie je malować, a czasem też złocić.

Z czego wynikała niezwykła różnorodność ułożenia postaci? Dzięki korzystaniu z więcej niż jednej formy dla konkretnego odlewu – tworząc np. osobno korpus, osobno głowę czy układ ramion – rzemieślnik mógł komponować pozę pod konkretne zamówienie lub własną wizję. Ta innowacyjna metoda zapewniała nieskończone niemal możliwości manipulacji anatomią i ruchem samej figury.

Skąd wywodzi się określenie 'Tanagryjki'? Nazwa pochodzi wprost od miasta Tanagra leżącego w starożytnej Beocji. To właśnie na tamtych terenach archeolodzy dokonali pierwszych dużych odkryć tych artefaktów. Chociaż podobne zakłady funkcjonowały na terenie całej kultury hellenistycznej, utarło się, że ten specyficzny, delikatny styl ceramicznych statuetek przypisuje się historycznie miastu Tanagra.